Karl Marx’ın 1857-58’de tuttuğu defterlerden oluşan ve o dönemki ekonomik kriz nedeniyle giriştiği siyasal iktisatla hesaplaşma tasarısının meyvesi olan Grundrisse, Marx’ın düşüncesinin anlaşılması için kilit önem taşıyan metinlerden biri. Marx’ı anlamaya bir ömür vermiş Harvey, dünyayı bir süreliğine durdurmuş olan COVID-19 salgını sırasında kaleme aldığı Grundrisse İçin Kılavuz’daki amacını “Marx’ın düşünme biçimine bir kapı açmak ve olabildiğince çok insanı bu kapıdan geçmeye cesaretlendirmek” diye tanımlıyor. Yorumunu okura dayatmayan ama ister istemez yazarın kendi deneyim ve bilgisiyle şekillenmiş bir okuma sunuyor.

David Harvey, Marx’ın çok erken bir tarihte fark ettiği üzere, sermayenin kendi iç yasaları nedeniyle sürekli büyümek zorunda olduğunu, dolayısıyla kâr oranı düşerken kâr hacmini yükseltmek, bu uğurda emekçileri çalıştırıp bir yandan da ürünlerini tüketecek pazarın bir parçası olarak kullanmak, o pazarı genişletmek için bilim ve teknoloji yardımıyla üretimi artırırken iletişim ve ulaşımı kolaylaştırarak bütün dünyayı hem hammadde kaynağı olarak sömürmek hem pazar haline getirmek, artık sermayeyi nemalandırmak adına benzeri görülmemiş büyüklüklerde kentler inşa etmek, vb. için uğraştığını, ama kapitalizmin sınırlarının ve ondan kurtulma imkânımızın da yine bu yasalara içkin olduğunu çok güzel anlatıyor. Marx’ın eseriyle birlikte, yirmi birinci yüzyılın ilk çeyreğini geride bırakırken içinde yaşadığımız dünyayı anlamak için çok değerli bir kılavuz.

Yazarın Girişi, s. 9-11

Marx’ın Grundrisse’si İçin Kılavuz, bugün geriye dönük olarak “Marx Projesi” adını verdiğim şeye yeni bir katkıdır. “Geriye dönük olarak” diyorum çünkü bu projeyle yıllardan beri meşgul olduğumu ancak geriye dönüp baktığımda görebiliyorum. Bilinçli bir amaç ya da tasarıyla başlamadım: Öyle ilerledi. Ne var ki, yaklaşık yirmi yıl önce başlayan bu projenin ardındaki itki hem açık hem de daimi olmaya devam etti. Marx’ın klasik siyasal iktisada yönelik eleştirisinde ortaya çıkarmış olduğu şeyle mümkün olduğunca açık ve basit bir biçimde iletişim kurmaya yönelik ciddi bir ihtiyaç hissettim. Aynı zamanda, bu sayede edinilen kavrayışların dünya genelinde gitgide daha çok dikkat çeken ekonomik, toplumsal, ekolojik ve siyasal sorunların ve tehlikelerin kaynaklarına nasıl faydalı bir biçimde ışık tutabileceğini de incelemek istedim. Marx’ın yazılarının derdinin, sermayenin neden yalnızca insan ihtiyaçlarını gidermede değil, aynı zamanda çevrenin bozulmasının tehlikelerini bertaraf etmede de bütünüyle başarısız kaldığını anlamak olduğunu düşündüm. Çalışmaları, sermayenin uzun vadede neden iki bahiste de başarısızlığa mahkûm olduğunu açıklamaya yardımcı oldu.

Marx’ın siyasal iktisadın eleştirisi üzerine hacimli çalışmalarıyla karşılaşan insanların çoğu onları zor, göz korkutucu ve kafa karıştırıcı bulur. Bunun sonucu olarak da Marx’ın çalışmalarının hem akademisyenler hem de aktivistler tarafından yapılan ve onun teorik katk...

Devamını görmek için bkz.

Gencer Çakır, "Grundrisse’yi Okumak: Marx, Harvey ve sermayenin iç mantığı", mesele121.org, 18 Mart 2026

David Harvey’in A Companion to Marx’s Grundrisse adlı eseri, Şubat ayında Metis Yayınları tarafından Onur Orhangazi çevirisiyle yayınlandı. Marx’ın 1857-58’de kaleme aldığı Grundrisse genelde Kapital‘in gölgesinde kalmış, okunması güç ve çoğunlukla uzmanlara terk edilmiş bir metin olarak görülür. Metni geniş bir okur kitlesine açmayı hedefleyen bu kılavuz, Harvey’in onlarca yıllık Marx okumasının olgunlaşmış bir “çıktısı” olarak kabul edilebilir.

Gelecek bütün zamanlarda geçerli bir tasarı kurmak bize düşmediğine göre, şu anda yapmamız gereken, varolan her şeyin acımasız, eleştirel değerlendirilmesidir; acımasız derken, eleştirimizin kendi elde edeceği sonuçlardan da, yerleşik güçlerle çatışmaya girmekten de korkmaması gerektiğini anlatmak istiyoruz.

Kitabı okurken ilk dikkat çeken şey, Harvey’in baştan kurduğu kavramsal bir ayrımdır. Harvey, bir üretim biçimi olarak sermayenin teorisini, toplumsal bir oluşum olarak kapitalizmin teorisinden özenle ayırıyor. Marx, Grundrisse'de her ne kadar ikincisini hedeflediğini söylese de esasen birincisine, yani sermayenin iç mantığına odaklanır. Bu ayrım küçük görünebilir; ama neyin açıklandığını ve neyin açıklanamadığını belirleyen yapısal bir mesele olduğu için son derece önemlidir. Aynı sorunun ben Kapital için de geçerli olduğunu düşünüyorum: Burada...

Devamını görmek için bkz.